Wat is vrijwilligerswerk maatschappelijk waard?

waarde vrijwillige inzet

Bronnen: Movisie, IkWoonLeefZorg, Plus

Onlangs organiseerde het Oranje Fonds weer NLdoet, de grootste vrijwilligersactie van Nederland. Duizenden organisaties uit het hele land nodigen vrijwilligers uit om op deze twee dagen de handen uit de mouwen te steken. Ook leden van het koningshuis doen ieder jaar mee aan deze dag, bijvoorbeeld door koffie te schenken in een verpleeghuis.

Niet alleen op deze twee dagen per jaar zetten velen zich in als vrijwilliger, zeker ouderen. Van alle 50-plussers zet 42 procent zich in als vrijwilliger, aldus het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Deze 50-plussers doen 60 procent van al het vrijwilligerswerk. Al met al zijn er maar liefst 2,7 miljoen vrijwilligers van 50 jaar en ouder in touw voor hun sportclub, de buurtjeugd, hun kerk of bewoners in het verpleeghuis.

Vergrijzing kost de samenleving handenvol geld, lezen we bijna dagelijks in de krant. Maar daar mag weleens in grote letters bij hoeveel 50-plussers bijdragen als vrijwilliger. Dan pakt de rekensom heel anders uit.

Wat zou er gebeuren als al die vrijwilligers zouden staken? Het zou een interessant experiment zijn: alle 5,8 miljoen vrijwilligers in Nederland leggen tijdelijk het werk neer. Een wilde staking onder het onbetaalde personeel van de maatschappij.

Bewoners van zorginstellingen zouden het een dag zonder gezelligheid moeten doen, sommigen zelfs zonder eten, want vrijwilligers helpen in groten getale bij de maaltijden. Uitstapjes worden afgelast, activiteiten overgeslagen. Op de sportvelden is het stil, de kantine blijft gesloten, kinderen lopen doelloos rond. Mensen die in de rij staan voor de voedselbank druipen langzaam af: er zijn geen vrijwilligers om de levensmiddelen uit te delen. Zieken, thuis en in het ziekenhuis, moeten het bezoek van een kerkvrijwilliger missen. De toneelvoorstelling in de wijk wordt afgeblazen en in de schoolbibliotheek is geen boek meer terug te vinden. Vrijwilligers zijn onmisbaar.

En dan hebben we het nog niet eens over de 4,1 miljoen mantelzorgers, zonder wie hulpbehoevende familieleden en buurtgenoten hun boodschappen niet zouden kunnen doen, of hun afspraak in het ziekenhuis zouden moeten afzeggen…

Vrijwilligerswerk levert dus een waardevolle bijdrage aan onze samenleving. Dat hoef je de vrijwilligers zelf niet uit te leggen, die merken het dagelijks. Maar er zijn ook manieren om criticasters te overtuigen. En nog belangrijker: om beleidmakers en (potentiële) financiers te doordringen van de waarde van vrijwillige inzet. En te benadrukken dat die waarde niet vanzelfsprekend is.

Niet in geld uit te drukken

  • Economische waarde

Stel dat al de uren die vrijwilligers zich inzetten zouden moeten worden betaald. Wat zou de waarde van vrijwilligerswerk dan zijn? De 2,7 miljoen 50-plussers die vrijwilligerswerk doen, werken per persoon gemiddeld 260 uur per jaar. Als groep nemen zij daardoor 60 procent van alle vrijwilligersuren voor hun rekening. Zelfs bij een schamel uurloon van €5 komt dat neer op een waarde van €3,5 miljard per jaar! Stel dat al die gewerkte uren zouden moeten worden betaald, wat zou de waarde van vrijwilligerswerk dan zijn?

Als hierbij de kosten worden opgeteld die 55-plussers de samenleving besparen door de mantelzorg die ze verlenen aan hun partner, familieleden, vrienden, buren en kennissen, zou dit bedrag nog veel hoger uitvallen.

Als je je beperkt tot de huidige economische waarde, maak je maar een heel beperkt deel van de waarde van vrijwillige inzet zichtbaar. Preventie is een werkveld waarin veel vrijwilligers ingezet worden, bijvoorbeeld bij maatjes die bij eenzame mensen voor minder depressies zorgen of vrijwilligers die ouderen tot meer bewegen verleiden. Projecten die zorgkosten en de inzet van dure specialisten voorkomen. Een toenemend aantal zorgverzekeraars en overheden erkent dit ook en steunt daarom projecten waarin vrijwilligers preventieve taken uitvoeren.

  • Maatschappelijke waarde

Naast de economische waarde is er de maatschappelijke waarde. Er zijn heel veel activiteiten die niet uitgevoerd kunnen worden zonder de inzet van vrijwilligers. Het zogenaamde maatschappelijke middenveld, de sportverenigingen, politieke partijen, koren en kerken, draaide altijd al op de inzet van vrijwilligers. De laatste jaren worden vrijwilligers ook steeds vaker ingeschakeld in sectoren waar voorheen voornamelijk beroepskrachten het werk deden. Zij runnen buurthuizen, bibliotheken en zwembaden. Ze zijn chauffeur op de buurtbus. Zij starten een energie- of zorgcoöperatie, zijn actief als taalcoach, schuld-hulpmaatje, of buurtbeveiliger.

Daarnaast zorgt vrijwilligerswerk voor sociale samenhang en leefbaarheid. Door je samen met gelijkgestemden als vrijwilliger in te zetten voelen mensen zich onderdeel van een hechte gemeenschap. Anderen gebruiken hun inzet juist om met culturen of leefwerelden in contact te komen waar zij in hun dagelijks leven weinig mee te maken hebben. Denk bijvoorbeeld aan studenten die via de Voorlees-Express Marokkaanse kinderen voorlezen, of de oudere vrouwen die in het asielzoekerscentrum gaan helpen.

  • Niet vanzelfsprekend

Vrijwilligerswerk wordt niet voor niets het cement van de samenleving genoemd. Een cliché, maar net als sommige andere clichés bevat het een grote kern van waarheid. De grootste fout die overheden en vrijwilligersorganisaties kunnen maken is om de tomeloze inzet van al die vrijwilligers als vanzelfsprekend te beschouwen. De grote waarde is geen gegeven.